دکتر علی فیروزی، معاون تحقیقات و فناوری دانشگاه علوم پزشکی گناباد در گفتگو با وبدا به تشریح رویکرد جدید برنامه ملی پزشک خانواده و نظام ارجاع پرداخت و اظهار داشت: این برنامه، صرفاً یک الگوی جدید برای ارائه خدمات درمانی نیست، بلکه یک تحول اساسی در نگرش نظام سلامت به مفهوم سلامت است. در این برنامه، سلامت مردم تنها در مراجعه به پزشک یا دریافت خدمات درمانی خلاصه نمیشود، بلکه ریشههای اصلی بیماریها و نابرابریهای سلامت در بستر زندگی افراد مورد توجه قرار میگیرد.
نقش عوامل اجتماعی مؤثر بر سلامت در بهبود پایدار شاخصهای سلامت
وی با اشاره به شواهد علمی موجود تصریح کرد: بخش قابل توجهی از وضعیت سلامت افراد تحت تأثیر عواملی همچون شرایط اقتصادی و اجتماعی، سطح سواد، اشتغال، مسکن، تغذیه، محیط زندگی، حمایتهای اجتماعی، سبک زندگی و سایر عوامل اجتماعی مؤثر بر سلامت قرار دارد؛ عواملی که اگر بهدرستی شناسایی و مدیریت نشوند، حتی پیشرفتهترین خدمات درمانی نیز به تنهایی قادر به بهبود پایدار شاخصهای سلامت نخواهند بود.
شناسایی علل ایجاد بیماری به جای تمرکز صرف بر درمان آن
معاون تحقیقات و فناوری دانشگاه افزود: در نسل جدید برنامه پزشکی خانواده، توجه به عوامل اجتماعی مؤثر بر سلامت (Social Determinants of Health) به یکی از ارکان اصلی برنامه تبدیل شده است؛ رویکردی که تلاش میکند به جای تمرکز صرف بر درمان بیماری، علل ایجاد بیماری را شناسایی کرده و با استفاده از همکاری بینبخشی، مشارکت مردم، توانمندسازی جوامع محلی و سیاستگذاری مبتنی بر شواهد، از بروز بسیاری از مشکلات سلامت پیشگیری کند. در این نگاه، پزشک خانواده تنها ارائهدهنده خدمات درمانی نیست، بلکه به همراه تیم سلامت، دانشگاه، دستگاههای اجرایی و سایر ذینفعان، نقش فعالی در شناسایی نیازهای واقعی جامعه، کاهش شکافهای سلامت و ارتقای کیفیت زندگی مردم ایفا میکند.
جایگاه راهبردی پژوهش در رویکرد جدید برنامه ملی پزشکی خانواده و نظام ارجاع
دکتر فیروزی با تأکید بر جایگاه راهبردی پژوهش در این رویکرد گفت: در چنین رویکردی، پژوهش جایگاهی فراتر از تولید مقاله پیدا میکند و به یکی از ارکان اصلی تصمیمسازی و سیاستگذاری تبدیل میشود. پژوهش باید بتواند عوامل اجتماعی مؤثر بر سلامت هر منطقه را شناسایی کند، اثربخشی مداخلات را ارزیابی نماید و شواهد علمی لازم را برای مدیران و سیاستگذاران فراهم آورد تا تصمیمها بر پایه نیازهای واقعی جامعه و دادههای معتبر اتخاذ شوند. به همین دلیل، نقش معاونتهای تحقیقات و فناوری دانشگاههای علوم پزشکی در موفقیت برنامه پزشک خانواده، نقشی راهبردی و اثرگذار است؛ زیرا این معاونتها میتوانند با هدایت پژوهشهای مسئلهمحور و تبدیل یافتههای علمی به مداخلات عملی، حلقه اتصال میان دانش، سیاستگذاری و اجرای برنامه باشند.
وی با اشاره به تجربه دانشگاه علوم پزشکی گناباد در این حوزه خاطرنشان کرد: در این دانشگاه این رویکرد طی سالهای اخیر به صورت جدی در دستور کار معاونت تحقیقات و فناوری قرار گرفته است. تلاش ما این بوده که پژوهش صرفاً به انتشار مقاله ختم نشود، بلکه نتایج تحقیقات به تصمیمگیری مدیران، سیاستگذاری محلی و اجرای مداخلات عملی در جامعه منجر شود. به عبارت دیگر، پژوهش زمانی ارزشمند است که بتواند کیفیت زندگی مردم را بهبود ببخشد و به حل مسائل واقعی منطقه کمک کند.
معاون تحقیقات دانشگاه علوم پزشکی گناباد به نمونههای موفق این رویکرد در این دانشگاه اشاره کرد و گفت: خوشبختانه در این مسیر نمونههای موفق متعددی در دانشگاه شکل گرفته است. در حوزه سالمندی، پژوهشهای انجامشده درباره سبک زندگی سالمندان، ایمنی فضاهای مذهبی و ارتقای سواد سلامت، زمینه اجرای مداخلاتی مانند مناسبسازی مساجد، نصب رمپ در فضاهای عمومی، راهاندازی «رادیو سالمندان» برای آموزش مستمر و اجرای پویشهای غربالگری بیماریهای مزمن را فراهم کرده است.
دکتر فیروزی ادامه داد: در حوزه سلامت شهری نیز مطالعات مربوط به نقاط حادثهخیز تصادفات موتورسیکلت با استفاده از سامانه GIS، اطلاعات ارزشمندی را در اختیار شهرداری، پلیس راهور و اورژانس قرار داد تا اصلاح نقاط پرخطر و بهینهسازی استقرار پایگاههای امدادی بر اساس شواهد علمی انجام شود. همچنین نتایج پژوهشهای مرتبط با ایمنی تجهیزات بازی کودکان، به اصلاح استاندارد تجهیزات پارکها و افزایش ایمنی فضاهای بازی منجر شد.
وی افزود: در حوزه سلامت شغلی نیز پژوهشگران دانشگاه موفق شدند با طراحی پانلهای آکوستیکی ویژه صنایع، راهکاری عملی برای کاهش آلودگی صوتی محیطهای صنعتی ارائه کنند؛ طرحی که علاوه بر ارتقای سلامت شاغلان، قابلیت انتقال به سایر صنایع کشور را نیز پیدا کرده است. همچنین طراحی میز ارگونومیک فرآوری گل زعفران، نمونهای از پژوهشهای کاربردی دانشگاه است که با هدف کاهش اختلالات اسکلتی ـ عضلانی و بهبود شرایط کار کشاورزان و بهرهبرداران زعفران انجام شده است.
معاون تحقیقات دانشگاه علوم پزشکی گناباد خاطرنشان کرد: طراحی سامانه رجیستری بیماران مبتلا به چاقی، زیرساخت ارزشمندی برای پایش، درمان و تصمیمگیری مبتنی بر داده در این حوزه فراهم کرده است.
دکتر فیروزی با اشاره به پژوهشهای حوزه مسائل اجتماعی سلامت تصریح کرد: این دانشگاه همچنین در حوزه مسائل اجتماعی سلامت، مطالعات متعددی درباره تابآوری اجتماعی، طلاق، خودکشی، سلامت روان نوجوانان و حمایت اجتماعی انجام داده است که یافتههای آن در اختیار دستگاههای اجرایی و سیاستگذار شهرستان قرار گرفته و مبنای طراحی برنامههای آموزشی، مداخلات اجتماعی و اقدامات بینبخشی قرار گرفته است. نمونهای از این اقدامات، اجرای برنامههای توانمندسازی مشاوران مدارس بر اساس نتایج پژوهشهای مرتبط با بهزیستی روانی دانشآموزان و نیز اجرای مداخلات بینبخشی در مناطق کمبرخوردار شهرستان بوده است.
دکتر فیروزی با اشاره به آغاز اجرای برنامه ملی پزشکی خانواده ونظام ارجاع، نقش معاونت تحقیقات را در این برنامه بسیار مهم ارزیابی کرد و گفت: اکنون با آغاز اجرای این برنامه ملی، این ظرفیت پژوهشی میتواند نقش بسیار مهمتری ایفا کند. یکی از مهمترین مأموریتهای معاونت تحقیقات و فناوری، تولید شواهد مورد نیاز مدیران و تیمهای اجرایی برنامه است تا تصمیمها بر اساس دادههای واقعی و نیازهای منطقه اتخاذ شوند. در همین راستا نیز برنامهریزی برای هدایت پایاننامهها، تعریف طرحهای پژوهشی مسئلهمحور، استفاده از دادههای بیمه، توسعه پژوهشهای مبتنی بر مشارکت جامعه (CBPR) و تقویت همکاری مراکز تحقیقاتی با معاونت بهداشت در دستور کار قرار گرفته است.
موفقیت برنامه پزشکی خانواده نیازمند کنار هم قرارداشتن آموزش، پژوهش و اجرا است
وی در پایان با تأکید بر ضرورت همگرایی پژوهش، آموزش و اجرا خاطرنشان کرد: اعتقاد داریم موفقیت برنامه پزشک خانواده زمانی محقق خواهد شد که پژوهش، آموزش و اجرا در کنار یکدیگر قرار گیرند. دانشگاه علوم پزشکی گناباد با تکیه بر ظرفیت اعضای هیأت علمی، مراکز تحقیقاتی و دانشجویان تحصیلات تکمیلی، تلاش خواهد کرد با تولید شواهد بومی و اجرای پژوهشهای اثرگذار، نقش مؤثری در شناسایی و مدیریت عوامل اجتماعی مؤثر بر سلامت، کاهش شکافهای قابل اجتناب سلامت و ارتقای کیفیت زندگی مردم منطقه ایفا کند. این همان رسالتی است که امروز برای دانشگاههای علوم پزشکی در نسل جدید نظام سلامت کشور تعریف شده است.
